Դրախտային այգու արքետիպ․ արդի դրսևորումներ Մխիթար Սեբաստացի  կրթահամալիրում-Սասնալանջ

 

Ուսումնառության ընթացքը, ժամանակային սղությունն ու տարբեր պատճառներ,  սահամանափակելով ինձ, հաճախ թույլ չտվեցին  աշխատանքային գործունեության մեջ հանդես գալ լիարժեք պոտենցիալով և եռանդով, ինչի շուրջ հաճախ եմ մտորել։ Արքետիպերի ուսումնասիրությունն ու մանկավարժական գործունեությունս «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում նախախնամությամբ, թե երջանիկ պատահականությամբ համընկան՝ ստեղծելով մեծ հետազոտությունների կիրառական հնարավորություն, որի ժամանակը վերջապես եկել է։ Այս հնարավորության համար շատ ուրախ եմ և լիահույս եմ, որ կհետաքրքրի բարեկամ ընթերցողին։

Սույն հոդվածը, որը ցանկանում ենք դարձնել հերթականներից առաջինը «Դպիր» ամսագրում, ներկայացնում է հոգեբան, մարդաբան Կարլ Գուստավ Յունգի (1875-1961) «Արքետիպերի տեսության» արդիական դրսևորումներից մեկը Հայաստանում՝ հանձին «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի՝ վերջին տարիներին ծավալած գործունեության արդյունքում ստեղծված  միջավայրային փոփոխությունների (մերօրյա՝ «Սասնալանջ»)։ Այս համատեքստում հիմնականում կքննենք «Դրախտային այգու» արքետիպը հայ մշակույթում՝  միջնադարից ցայսօր՝ կենտրոնում ունենալով արդիական վիզուալ  պատկերը։

Յունգն առաջինն էր, ով նախաձեռնեց անգիտակցականի ոչ միայն կենսաբանական հիմքերի ուսումնասիրությունը, այլ նաև էթնիկական առաձնահատկությունները: Ըստ նրա` մարդը ծնված օրից իր վրա է կրում ամբողջ մարդկության, ինչպես նաև իր ժողովրդի փորձը: Հենց այս երևույթն էլ Յունգն անվանում է կոլեկտիվ անգիտակցական:[1] Նա գտնում էր, որ, ճիշտ է, մարդիկ իրար նման են համամարդկային առանձնահատկություններով, սակայն միևնույն ժամանակ տարբերվում են ազգային որակներով:

Արքետիպերը(լատ․ archetypum, հուն․ ἀρχέτυπον./ ἀρχή` սկիզբ, ծագում, τύπος` մոդել, տիպ բառերից)[2]  տարբեր ազգերի մոտ գոյություն ունեցող (շատ դեպքերում իրար բավականին նման) մոր, հոր, առասպելաբանական հերոսների, չարի, բարու և տարբեր տարերքներ մարմնավորող ընդհանուր ձևերի մասին մտավոր պատկերացումներն են, նախնիներից մեզ հասած  հիշողության մշակութային «հետքերը»։ Այս է պատճառը, որ գիտնականները արքետիպեր են որոնում առասպելներում, լեգենդներում, հեքիաթներում, արխաիկ պատկերացումներում, քանի որ դրանք, լինելով հնագույն տեքստեր, պարունակում են ներկայի նախկին տիպերը, ինչպես օրինակ բարձրանալու նպատակով մարդիկ հնուց օգտագործել են պարաններ, իսկ այժմ դրանք վերածվել են վերելակների, հեքիաթներում թռչել են առասպելական թռչունների մեջքին նստած, իսկ զարգացած քաղաքակրթության մեջ ունենք ինքնաթիռներ։

Արքետիպերը տարբեր են, չունեն որոշակի քանակ։ Հայկական մշակույթում դրանց թվին են պատկանում Մեծ մոր, Հոր կամ Տիրոջ, Աստվածամանուկի, Հերոսի,  Տիեզերական ծառի, Դրախտային այգու կամ Ոսկե ժամանակների   արքետիպերը։

Դրախտային այգին իր կիրառությունն է գտնում տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքականությունների և ռազմավարությունների կազմակերպման գործում։ Ժամանակային իմաստով այս արքետիպը դրախտային, ոսկի ժամանակներ է ցուցում՝ ոսկեդար, իսկ տարածական իմաստով՝ դրախտի պարտեզ(paradise): Դրախտային ժամանակը, այս արքետիպի ենթատեքստում, չունի ներկա՝ իդեալական է եղել կամ ինչ-որ ժամանակ առաջ, կամ լինելու է ապագայում և հանուն այդ իդեալական ժամանակին հասնելու համար պետք է կառուցել, աշխատել, ինչ-որ հարցերում զոհաբերությունների գնալ։ Այս արքետիպի կիրառությունը Յունգը ցույց է տալիս Խորհրդային Միության քաղաքական գաղափարախոսություններում։[1]

Դրախտային այգին խորհրդանշվում է լուսաբացով, պայծառ արևով, ծառերով, գետերով, բերրիությամբ։ Այն խորհրդանշում է նաև տիեզերական ներդաշնակություն և այդ ներդաշնակությունն ունի պահապաններ, հերոսներ, որոնք պաշտպանում են այգին քաոս(խառնաշփոթ) առաջացնող ուժերից։  Քննելով հայ միջնադարյան պատկերացումները իդեալական աշխարհի մասին՝ Հ․ Պետրոսյանը գրում է․ «Իդեալական հայրենիքը ներկայանում է որպես կանոնակարգված միկրոտիեզերք, որպես այգի, որի հիմնական ծառը խաղողի որթն է, հիմնական կառույցը՝ հնձանահարկը, հիմնական արդյունքը՝ գինին։ Իր հողակտորը այգի է պատկերացնում մասնավոր հողագործը, իր գավառը այգի է պատկերացնում նախարարը, իր երկիրը այգի է պատկերացնում թագավորը։ Այգու իդեալական վիճակն այն է, երբ թագավորը(տերը՝ տիրություն անողի, խնամողի իմաստով) բազմում է իր որթի տակ և հետևում կանոնակարգված աշխատանքներին․․․»։[2] «Այս թեման իր լիարժեք արտահայտությունն է գտել հայկական պատկերագրության մեջ այգեգաործական կենտրոններից մեկի Միջնադարյան հուշարձանում՝ Ազթամարի Սուրբ Խաչ տաճարի «որթագալարի գոտու» մեջ»։[3] 

Հայկական հեքիաթներում նվիրագործյալ հերոսը պաշտպանում է դրախտային այգին, նա պայքարում է դրախտային ժամանակը վերադարձնելու համար, հաճախ դրա համար պետք է լինում գտնել անհրաժեշտ բացակայող տարրերը և բերել այգի։ Որպես այդպիսի խորհրդանշական տարրեր են հանդես գալիս Հազարան բլբուլը, Արքայական խնձորը(խաղողի որթը) և այլն։ Այդպիսի հեքիաթներ են «Հազարան Բլբուլ կամ Ալո -Դինոյի նաղլը»[4], «Քաչլիկը»[5],  «Թագավորին վեպը»[6], «Ավճի շաբուրի տղեն»[7],  «Ղուշ Փարին»[8]։

Դրախտային այգու արքետիպի առանցքում նվիրագործյալ հերոսի որոնումներն ու գործողություններն են հանուն միկրոտիեզերքի խախտված հավասարակշռության վերականգնման կամ պահպանման, և այստեղ է, որ հերոսը հաճախ կրում է մշակութաստեղծ տիտղոսը։[9]

Կրթահամալիրը հայտնի է իր շինարարական ընթացքով՝ մշտական և շարունակական, որը կարելի է ուսումնասիրել կայքի տարբեր բաժիններում։ Հեղինակային մանկավարժության առանձնահատկություններից մեկը, ըստ կրթական համայնքի անդամների, բաց, ազատ, կանաչապատ միջավայրում կազմակերպվող ուսումնական պրոցեսներն են։ Այս մասին բազմաթիվ նյութեր կարող ենք գտնել mskh.am-ի կրթական պարտեզ բաժնում։Բաժնի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ այն դրախտային այգու արքետիպի արդիական դրսևորման կատարյալ օրինակ է։ Որպես նվիրագործյալ հերոս հանդես է գալիս կրթական համայնքի ողջ կազմը՝ յուրաքանչյուր անդաով․ դպրոցների տնօրեններ՝ կրթահամալիրի տնօրեն Աշոտ Բլեյանի գլխավորությամբ, մասնախմբերի ղեկավարներ, մանկավարժական աշխատողներ, սովորողներ, ծնողական համայնք, որոնք շատ ուշադիր և զգույշ են կրթական պարտեզիէկոլոգիական միջավայրի  պահպանության և պաշտպանության, խնամքի կազմակերպման հարցերում։ 2019 թվականի հոկտեմբերին մամուլի և հասարակության հետաքրքրությունների կենտրոնում «Սեբաստացիական» ակցիաներն էին՝ ուղղված հարակից մանկապարտեզի հետ ճաղավանդակով բաժանվելուն դեմ, որը, ըստ կրթական համայնքի, խախտելու էր սովորողների ազատ տեղաշարժման իրավունքը և ստեղծելու էր մի շարք դժվարություններ կրթական պարտեզում՝ այդ թվում թողնելով մշակութային և հեգոբանական ազդեցություններ։  Սկսվեց «Բնակավայրն առանց ճաղերի» նախաձեռնոթյունը, որին կայքում նվիրված է առանձին բաժին։ Կարելի է ասել, որ հարցը չհանգեց վերջնական հանգուցալուծման, իսկ «սեբաստացիներն» այդ ընթացքում մեզ հետաքրքրող «հերոսական պայքարի» մեջ էին՝ «կրթական դրախտի պաշտպանության» համար։ Նոյեմբերին «Կրթական պարտեզ բնակելի արվարձանում» նախագծով սկսվեցին կրթական պարտեզի մշակույթը տարածող նախաձեռնություններ՝

·   Հանրային քննարկում,

·  «Կրթական պարտեզ բնակելի արվարձանում» նախագծի շահառուներին, հետաքրքրվողներին, լրագրողներին

·    Քողարկված դրախտ և այլն, սակայն այսքանով չէ, որ կավարտվի մեր հետազոտությունը։

Մենք խոսեցինք հայկական մշակույթում դրախտային այգու պատկերացման մասին, որտեղ առանցքում են խաղողի որթը, հնձանը և գինին՝ որպես արքայական կամ աստվածային ըմպելիք։ Վերջին 2 տարիների ընթացքում  կրթահամալիրում  նոր թափով զարգանում է «Խաղողի և գինու դպրոցը», որտեղ  սովորողների անմիջական մասնակցությամբ խմորվում է կրթահամալիրի արտադրությանը պատկանող գինին ։ Այս տարի կրթական պարտեզում տեղ գտավ լայնածավալ խաղողատունկ, որին կհաջորդի բերքահավաքից հետո գինու  ստացումը կրթական այգում աճող խաղողից։ Փաստորեն դրախտային այգու  կոսմոսում պակասող տարրը խաղողի վազն էր և «նվիրագործ հերոսները»  խաղողատունկով ու շարունակվող աշխատանքներով  ամբողջացնում են  ներդաշնակությունը։

Որպես այս հոդվածի թարմ ամփոփում, որն իր շարունակությունը կգտնի հոդվածաշարի հաջորդ շարքերում, նշենք, որ «Բանգլադեշյան պլեների» հունիսյան շրջանում Վիգեն Ավետիսի քանդակի դպրոցը դարբնային տաք զարկ տվեց դրախտային այգու իր տարբերակի՝  «Սասնալանջի կամ Մհերի դռան» ստեղծմանը, իսկ թե որքա՜ն շատ են արթնացող, արդիականացող արքետիպերն այստեղ՝ «Սասնա ծռերի» կերպարներով, երգ-երաժշտության ուղեկցությամբ, տոնածիսական նախագծերով ու նախաձեռնություններով, կքննենք հաջորդիվ։

 

Հեղինակ՝  Հասմիկ Իսրայելյան

Հյուսիսային-Գեղարվեստի դպրոց-պարտեզ

Աղբյուրներ՝ 

mskh.am«»

[1] Юнг К., Душа и миф. Шесть архетипов, с․ 6-9․

[2] Liddell H. G., Scott R., Jones H. S., Mc Kenzie R., A Greek and English Lexicon, London, 1940.  

[3] Юнг К., Душа и миф. Шесть архетипов, с. 52.

[4] Պետրոսյան Հ․, Էթնատարածքի միջնադարյան  ընկալումները և նրա մերօրյա արձագանքները․ հայրենիքը և Թորգոմյան տունը, Երևան, 1993, էջ 14:

[5] Պետրոսյան Հ․,  Հայ միջնադարյան պատկերացումները իդեալական կենսատարածքի և կենսընթացի մասին․ աշխարհը որպես այգի, Վիեննա-Երևան, 2002,  էջ 424:

[6] ՀԺՀ, հ․ I, էջ 27-48:

[7] ՀԺՀ, հ․ X, Երևան, 1967, էջ 107-116:

[8] ՀԺՀ, հ․ VI, էջ 628-632:

[9] Հայրապետյան Թ., Արքետիպային հարակցումները հայկական հրաշապատում հեքիաթներում և վիպապատմական բանահյուսության մեջ, Երևան 2016, էջ 8:

[9] ՀԺՀ, հ․ IV, էջ 30-35:

[10] ՀԺՀ, հ․ I, էջ 51-60:

[11] ՀԺՀ, հ․VII, էջ 442-446:

Դեպի 2020-2021

IMG_20190726_153322.jpg

2020 թվականի հունիսի 11-ին կրթության կազմակերպմանն ուղղված հերթական  նախագծային —  օրակարգային հանդիպում-ամփոփումն էր <<Մխիթար Սեբաստացի>> կրթահամալիրի տնօրեն Աշոտ Բլեյանի և մանկավարժական մի շարք աշխատողների միջև։

Ներկայացան՝

Աշխատողները ներկայացրին որոշ նախագծեր, նախաձեռնություններ, որոնք գրավել էին մանկավարժության կենտրոնի և տնօրենի ուշադրությունը։ Դրանք ուղղված էին ոչ միայն արդեն իրականացված աշխատանքներին, այլ նաև ակնկալվողներին։ Որպես աշխատող՝ ինձ շատ հետաքրքրեցին Լիանա Հակոբյանի՝ Մաթեմատիկական ամսագրի զարգացմանն ուղղված նախաձեռնողականությունը, այս ընթացքում քաղաքացիական ակտիվության նկատմամբ տիար Բլեյանի ոգևորող անդրադարձը՝ այդ թվում նաև մեր նախատեսած մաթեմատիկական նախագծերի տեսքով։ Ինձ ուրախացրեց հատկապես Անժելա Բլեյանին ուղղված առաջարկը՝ կրթահամալիրյան բոլոր դպրոցներում 4-րդ և 5-րդ դասարանների սովորողների հետ պարտիզպուրակային համագործակցող միության ստեղծման վերաբերյալ։ Հուսով եմ, որ գործընկերս, ում ջանքերն ու աշխատանքը տալիս են իրենց գեղեցիկ արդյունքը Հյուսիսային դպրոցում, կհամաձայնի ընդլայնել ծաղկեցման աշխատանքները մյուս դպրոցներում ևս։ Սրտանց հաջողություն եմ ցանկանում։

Հնչեցին դիտողություններ, ակնկալիքներ, ոգևորող կարծիքներ, որոնցից անշուշտ ծնվելու են նոր ծրագրեր, գաղափարներ և դրանք իրականացնելու ճանապարհների որոնում։

Քննարկումը ծավալվեց առանցքայի մի քանի հարցերի շուրջ, որոնք առանձնացվել էին նախապես․

  1. Ի՞նչ է առանձնացնում մասնակիցը, նրա բլոգ ուսումնասիրողն ու դպրոցի ղեկավարը։
  2. <<Ինչ ուզեմ, կանեմ>>․ հանիսի 8-ից սկսված շրջանում ինչ է արել, անում մասնակիցը։
  3. Ի՞նչ է նախատեսվում անել հուլիսի 1-ից սկսվող շրջանում։

Հանդիպման ընթացքին կարող եք հետևյալ հղմամբ։

Թող 2020-2021 թթ․ ուսումնական տարին լինի բեղմնավոր, արգասավոր հեղինակային մանկավարժությամբ զբաղվողներիս համար հենց այս պահից։ Բոլոր մարտահրավերներն իրենց հետ բերում են ռեսուրսների մեծ ալիքներ․ պատրաստվենք դիմավորել դրանցից յուրաքանչյորը։ Դեպի 2020-2021։

Հասմիկ Իսրայելյան

Մի՛ փակեք երեխաների նվաճումների ուղին, մի՛ խանգարեք հրճվանք ապրել

#արդիական կրթություն
#զարգացող հասարակություն
Գաղութացումը սկսվում է ավելորդ ճաղերով շրջափակված կրթական հաստատություններից։ Ուսումնասիրելով իրավիճակը հասկանալի է, որ ոչ մի անվտանգության խնդիր չեն լուծում այս  երկաթե անդուր ու բարձր ճաղերը` կրթական հաստատությունը վերածելով բանտային միջավայրի։ Վանդակող մոտեցումը 21-րդ դարում ուղղակի անընդունելի է հատկապես` հեղափոխական արժեքներ կրող, երկրին տեր կանգնող քաղաքացիների համար։

Продолжить чтение «Մի՛ փակեք երեխաների նվաճումների ուղին, մի՛ խանգարեք հրճվանք ապրել»

Մի՛ ցանկապատեք մեզ․․․ սա հին ու նոր Հայաստանների պայքար է

73238402_806162463139670_1814556805624233984_n

#Restarttimes-ի անդրադարձը մշակութային իրադարձությանը

Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրի սովորողները և աշխատողների կազմը նոյեմբերի 8-ին խաղաղ, կրթական ակցիայով դադարեցրին Երևանի թիվ 93 մանկապարտեզի նախագծով Հյուսիսային դպրոցի առաջ կառուցվող ցանկապատի շինարարությունը։ Նրանք դասերն անցկացրեցին բակում` ցանկապատի գծանշված հատվածում, որտեղ սկսվել էին շինարարական աշխատանքներ։

75231768_556870045069939_4122873514136961024_n«Սա շատ ավելին է, քան կարող եք պատկերացնել, սա հին ու նոր «Հայաստանների» պայքար է, ազատ ու անվտանգ պայմաններ կառուցող համայնքի խաղաղ պայքար առանց ցանկապատերի և իրավական երկրում ապրելու, արարելու համար»,- ասաց կրթահամալիրի տնօրեն Աշոտ Բլեյանը:

 

74335092_1041502989514059_6516089717363048448_n

Ակցիային մասնակցում էր նաև արվեստագետ Վիգեն Ավետիսը. «Իհարկե, սա կարևոր մշակութային երևույթ է, մենք կանգնել ենք խորհրդային կարգերին հետևող բանտային պայմաններում իրականացվող կրթության, կաղապարված մտածողության և դրանից հետևող արվեստի ու մշակույթի վանդակված դրսևորումների և այդ ամենի դեմ պայքարող նոր Հայաստանի միջև, որը մերժել է ցանկապատերն ու ոստիկանական դպրոցը դեռ հեղափոխության ընթացքում, չէ՞ որ հեղափոխությունը եղել է և դա նաև մշակույթի համար է»,- ասաց Վիգեն Ավետիսը։ Продолжить чтение «Մի՛ ցանկապատեք մեզ․․․ սա հին ու նոր Հայաստանների պայքար է»

«Պարոն Բլեյան, իսկ ո՞ւմ եք վստահելու կրթական այս մեծ համայնքի կառավարումը»

Exif_JPEG_420«Պարոն Բլեյան, իսկ ո՞ւմ եք վստահելու Ձեր ձեռքերով ստեղծված և շենացրած կրթական այս մեծ համայնքի կառավարումը».
այս հարցը առանցք էր, որի շուրջ պտտվում էին մեր մտքերը Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրի Արևմտյան դպրոցից Հարավային դպրոց շուրջ 3 ժամ տևած քայլքի ընթացքում։ Զբոսանքն սկսվեց «Սեբաստիա» մարզադաշտից, որը բասկետբոլի բաց դաշտի վերածելու նախագիծը արդեն կա։ Դրա իրագործումը լինելու է կրթահամալիրի՝ անհավանական թվացող թռիչքային քայլերից, որոնք ընդամենը 30 տարվա ընթացքում գերազանցում են 30-ը։ Բնությանը ձուլվելով՝ ծնունդ առնելու իր ընթացքը կրթության տաճարը սկսել է 1989 թվականից, երբ դեռ Շահումյանի անվան թիվ 183 դպրոց էր, իսկ հետո դարձավ «Երեք Աշոտների» հայտնի դպրոցը, որը տարբերվեց հեղինակային մանկավարժության ծրագրերով, հետազոտական ընթացքով, և որի շուրջ մինչ այժմ էլ լեգենդներ են հյուսվում։ «Ո՞վ է ասել, որ առասպելները պիտի անցյալի մասին պատմեն, Продолжить чтение ««Պարոն Բլեյան, իսկ ո՞ւմ եք վստահելու կրթական այս մեծ համայնքի կառավարումը»»

Կապիտալիզմի ճգնաժամը և քաղաքական գաղափարախոսությունները

71863669_551905159051720_7370660940796133376_n«Հայաստան ներթափանցած նեոլիբերալիզմին քննադատաբար մոտենալու և այլընտրանքային լուծումներ առաջարկելու առումով՝ գիրքը ունի շատ արդիական և կարևոր բնույթ»,- ասում է Գայանե Մելքոմյանը

Սեպտեմբերի 18-ին Երևանի գերմաներենի ուսուցման կենտրոնում  տեղի ունեցավ վերջերս հանրույթի շրջանակներում բավականին հետաքրքրություն առաջացրած «Կապիտալիզմի ճգնաժամը և քաղաքական գաղափարախոսությունները» գրքի շնորհանդեսը։ Продолжить чтение «Կապիտալիզմի ճգնաժամը և քաղաքական գաղափարախոսությունները»

Կրթական գործընթացը պետք է կենսունակ լինի, պարգևի երջանկության արգասիք և չվերածվի գերեզմանի- Աշոտ Բլեյան

b6-1Այս տարի սեպտեմբերի մեկը կիրակի է։ Շատերի համար այս փաստը բավականին ոգևորիչ է․ ոմանք դեռ չեն ուզում հրաժեշտ տալ ամառային արձակուրդներին, այլոց համար դեռ անավարտ գործեր կան, շատերն էլ դեռ ուսումնական տարվա գնումներն են շարունակում։ Սակայն այս բոլորին միավորում է սեպտերմեկյան խորհուրդը, որը ուսումնական տարվա մեկնարկն է և «Գիտելիքի օր» տոնը։ Продолжить чтение «Կրթական գործընթացը պետք է կենսունակ լինի, պարգևի երջանկության արգասիք և չվերածվի գերեզմանի- Աշոտ Բլեյան»